10 khái niệm cốt lõi về blockchain và tài sản ảo

Việc nắm vững các khái niệm cốt lõi như blockchain, hợp đồng thông minh và khóa riêng cho phép bạn sử dụng tài sản ảo an toàn hơn và tránh sai sót.
Không phải mọi blockchain đều hoạt động theo cùng một cách. Việc hiểu rõ Proof of Work, Proof of Stake, phí gas và tokenomics sẽ làm rõ sự khác biệt về chi phí, tốc độ và rủi ro giữa các mạng lưới.
DeFi và stablecoin là những công cụ chính trên thị trường giúp nâng cao tính hữu dụng của tài sản ảo, nhưng chúng chứa đựng những rủi ro và quy tắc riêng biệt.
Bảo mật hoàn toàn phụ thuộc vào người dùng. Việc bảo vệ khóa riêng và cụm từ khôi phục kiểm soát quyền truy cập vào tài khoản của bạn là điều bắt buộc.

Giới thiệu

Bước vào thế giới tài sản ảo giống như việc học một ngôn ngữ mới. Ngành này thay đổi nhanh chóng và các thuật ngữ mới liên tục xuất hiện. Ở đây, chúng tôi tóm tắt 10 khái niệm trọng tâm mà mọi người dùng cần thiết trong không gian blockchain và tài sản ảo.

1. Blockchain

Khái niệm cốt lõi nhất, blockchain, là một sổ cái kỹ thuật số phân tán ghi lại các giao dịch trên mạng máy tính. Không giống như sổ cái ngân hàng truyền thống do một thực thể duy nhất quản lý, blockchain phi tập trung và được duy trì bởi nhiều người dùng thay vì một quyền lực trung ương.

Dữ liệu được lưu trữ trong các khối (blocks), và các khối này tạo thành một chuỗi được liên kết theo trình tự thời gian. Khi thông tin được ghi lên blockchain, việc thay đổi nó trở nên rất khó khăn, giúp hệ thống minh bạch và an toàn trước sự can thiệp.

2. Phi tập trung (Decentralization)

Phi tập trung đề cập đến việc chuyển dịch quyền kiểm soát và ra quyết định từ một thực thể tập trung (cá nhân, tổ chức hoặc nhóm) sang một mạng lưới phân tán.

Trong bối cảnh tài sản ảo, phi tập trung nhằm mục đích giảm thiểu vấn đề niềm tin và tăng cường bảo mật. Ví dụ, Bitcoin cho phép thực hiện giao dịch ngang hàng (P2P) mà không cần trung gian như ngân hàng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng tính phi tập trung tồn tại dưới dạng phổ; một số mạng lưới có thể phi tập trung hơn các mạng khác.

3. Hợp đồng thông minh (Smart Contracts)

Hợp đồng thông minh là loại hợp đồng mà các điều kiện được viết trực tiếp bằng mã và thực thi tự động. Các hợp đồng thông minh được sử dụng rộng rãi nhất hoạt động trên các blockchain có khả năng lập trình mạnh, chẳng hạn như Ethereum, BNB Chain và Solana.

Bạn có thể hình dung hợp đồng thông minh giống như một máy bán hàng tự động. Nếu bạn đưa đúng số tiền và chọn món hàng (đầu vào), máy sẽ tự động nhả sản phẩm mà không cần chủ sở hữu có mặt ở đó. Sự tự động hóa này cho phép tạo ra nhiều ứng dụng phi tập trung khác nhau, loại bỏ nhu cầu về trung gian trong nhiều quy trình.

4. Cơ chế đồng thuận (Consensus Mechanisms)

Proof of Work (PoW) và Proof of Stake (PoS) là hai cơ chế đồng thuận phổ biến nhất được sử dụng để bảo mật blockchain và xác minh giao dịch.

Proof of Work (PoW): Phương pháp được Bitcoin sử dụng. Các thợ mỏ phải sử dụng phần cứng mạnh để giải các bài toán toán học phức tạp. Quá trình này tiêu tốn nhiều năng lượng nhưng mang lại độ bảo mật cao.
Proof of Stake (PoS): Phương pháp được Ethereum sử dụng (sau bản nâng cấp Merge). Người xác thực bảo vệ mạng lưới bằng cách staking (ký quỹ) tài sản ảo của họ. Nói chung nó tiết kiệm năng lượng hơn PoW.

5. Tài chính phi tập trung (DeFi)

DeFi đề cập đến hệ sinh thái các ứng dụng tài chính được xây dựng trên mạng lưới blockchain. Mục tiêu của DeFi là tạo ra một hệ sinh thái dịch vụ tài chính mã nguồn mở, dành cho tất cả mọi người, không cần cấp phép và vận hành minh bạch mà không có cơ quan trung ương.

Người dùng DeFi có thể tham gia vào các hoạt động như cho vay, đi vay và giao dịch trực tiếp thông qua hợp đồng thông minh mà không cần thông qua các trung gian hoặc tổ chức truyền thống.

6. Tokenomics

Tokenomics (một từ ghép của token và economics) đề cập đến cấu trúc kinh tế của tài sản ảo, NFT và các tài sản kỹ thuật số khác. Điều này liên quan đến đặc điểm cung và cầu của token. Các yếu tố chính của tokenomics bao gồm:

Tổng cung: Số lượng token hiện đang tồn tại (bao gồm số lượng bị khóa hoặc đang lưu hành).
Lượng cung lưu hành: Số lượng token hiện có sẵn để giao dịch trên thị trường.
Tiện ích: Mục đích của token (ví dụ: thanh toán phí, bỏ phiếu quản trị).
Phân phối: Cách thức phân bổ token cho đội ngũ, nhà đầu tư và cộng đồng.

Việc hiểu về tokenomics giúp nhà đầu tư đánh giá tính bền vững dài hạn của một dự án.

7. Phí Gas

Phí gas là chi phí người dùng phải trả cho năng lượng tính toán cần thiết để xử lý và xác minh giao dịch trên một blockchain. Ví dụ, trên mạng lưới Ethereum, phí gas được thanh toán bằng Ether (ETH) và được định giá bằng gwei. Phí gas biến động dựa trên nhu cầu. Khi mạng lưới bị tắc nghẽn, phí có xu hướng trở nên đắt đỏ hơn. Việc hiểu cách thức hoạt động của phí gas giúp bạn chọn thời điểm giao dịch tốt hơn và tránh các chi phí không cần thiết.

8. Khóa riêng và Khóa công khai (Private Keys and Public Keys)

Những khóa này là công cụ mật mã được sử dụng để gửi và nhận tài sản ảo.

Khóa công khai (Public Key): Bạn có thể coi nó như số tài khoản hoặc địa chỉ email. Đây là địa chỉ bạn chia sẻ cho người khác để họ có thể gửi tiền cho bạn.
Khóa riêng (Private Key): Nó giống như mật khẩu hoặc mã PIN. Nó chứng minh quyền sở hữu số tiền liên kết với khóa công khai. Bạn không bao giờ được chia sẻ khóa riêng của mình cho bất kỳ ai. Nếu ai đó có được khóa riêng của bạn, họ có thể đánh cắp tài sản của bạn.

9. Cụm từ khôi phục (Seed Phrases)

Cụm từ khôi phục (còn được gọi là câuPhrase phục hồi hoặc mnemonic) là một chuỗi 12–24 từ ngẫu nhiên được tạo ra khi bạn lần đầu tiên tạo ví tài sản ảo. Nó đóng vai trò là bản sao lưu chính cho toàn bộ ví.

Điều quan trọng là phải hiểu sự khác biệt giữa khóa riêng và cụm từ khôi phục. Khóa riêng cấp quyền truy cập vào một địa chỉ cụ thể (ví dụ: một tài khoản Bitcoin duy nhất). Ngược lại, cụm từ khôi phục là khóa chính có thể khôi phục toàn bộ ví và tất cả các khóa riêng bắt nguồn từ nó (ví dụ: một ví MetaMask toàn diện chứa nhiều tài khoản blockchain).

Nếu bạn mất thiết bị hoặc quên mật khẩu, cách duy nhất để lấy lại quyền truy cập vào ví là thông qua cụm từ khôi phục. Tuy nhiên, nếu người khác biết cụm từ khôi phục của bạn, họ có thể truy cập mọi tài khoản trong ví. Do đó, việc lưu trữ nó ở một nơi an toàn, ngoại tuyến và không bao giờ chia sẻ cho người khác là rất quan trọng.

10. Stablecoin

Stablecoin là tài sản ảo được thiết kế để duy trì mức giá tương đối ổn định bằng cách neo giá trị vào một loại tiền pháp định, chẳng hạn như đô la Mỹ (ví dụ: cố định ở mức giá trị 1 USD). Nhiều người sử dụng stablecoin để chuyển tiền giữa các sàn giao dịch, tránh biến động ngắn hạn hoặc lưu trữ giá trị trên chuỗi mà không cần chuyển đổi tài sản kỹ thuật số trở lại tiền pháp định.

Các stablecoin duy trì sự ổn định giá theo nhiều cách khác nhau.

Được đảm bảo bằng pháp định: Được hỗ trợ bởi dự trữ như tiền mặt hoặc trái phiếu chính phủ ngắn hạn do một công ty nắm giữ. Người dùng phải tin tưởng rằng đơn vị phát hành quản lý dự trữ đúng cách và đảm bảo quyền đổi redeemed.
Được đảm bảo bằng tiền điện tử: Sử dụng tài sản ảo làm tài sản thế chấp, thường yêu cầu vượt cấp thế chấp (gửi giá trị nhiều hơn số stablecoin được phát hành). Điều này có thể minh bạch hơn trên chuỗi nhưng dễ bị ảnh hưởng bởi sự biến động của thị trường.
Thuật toán: Sử dụng cơ chế điều chỉnh nguồn cung để cố gắng duy trì neo giá. Các loại này có thể kém bền vứng hơn về mặt cấu trúc và mang rủi ro thất bại trong các tình huống thị trường căng thẳng.

Mặc dù có tên là "ổn định", chúng không không rủi ro. Chúng có thể không duy trì được mức giá 1 USD (mất neo giá), hoặc đối mặt với các vấn đề như thanh khoản, quy định, quản lý dự trữ hoặc lỗ hổng hợp đồng thông minh. Tôi khuyên bạn nên sử dụng các stablecoin uy tín có lịch sử hoạt động đã được xác minh.

Kết luận

Khi bạn hiểu các ý tưởng cốt lõi, tài sản ảo trở nên dễ tiếp cận hơn nhiều. Blockchain, phi tập trung, hợp đồng thông minh và cơ chế đồng thuận giải thích cách các mạng hoạt động, trong khi tokenomics và phí gas giúp bạn hiểu cấu trúc chi phí và khuyến khích. Về bảo mật, private keys và cụm từ khôi phục (seed phrases) là rất quan trọng (mất chúng có nghĩa là mất quyền truy cập vào tiền).

Hơn nữa, stablecoins và DeFi chiếm một phần lớn trong giao dịch tài sản ảo, thanh toán và sử dụng công cụ tài chính trên chuỗi ngày nay. Nếu bạn nghiên cứu nhất quán các kiến thức cơ bản và chú ý đến bảo mật, bạn sẽ có thể sử dụng tài sản ảo với sự tự tin lớn hơn.